1331
Арман Қоржымбаев Бас редактор
Фотосурет: DKNews.kz
Венада 829 қадам жасалды. Қарапайым көрінетін бұл сан 29 тамызды — ядролық сынақтардың зардабы мен олардан бас тарту тарихын бір күнге тоғыстырған датаны білдіреді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Венадағы БҰҰ бөлімшесінде жыл сайын 29 тамызда атап өтілетін Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күніне орай 829 қадамнан тұратын символикалық шеру өтті. Акция туралы Қазақстанның Венадағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілдігі ресми хабарлама жариялады.
Халықаралық акцияны Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт ұйымының (ЯСЖТШҰ) Атқарушы хатшысы доктор Роберт Флойд, Қазақстан Республикасының Венадағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі Мұхтар Тілеуберді және БҰҰ Қарусыздану мәселелері жөніндегі басқармасының Венадағы бөлімшесінің басшысы Ребекка Джовин ұйымдастырды.
829 қадамның артында «08.29» коды тұр
829 саны кездейсоқ таңдалмаған. Ол 29 тамыздың халықаралық форматтағы жазылуына — 08.29-ға сілтеме жасайды.
Бұл дата ядролық сынақтар тарихындағы бір-біріне қарама-қарсы екі оқиғаны біріктіреді.
1949 жылғы 29 тамызда Семей ядролық сынақ полигонында Кеңес Одағы өзінің алғашқы ядролық сынағын өткізді. Арада тура 42 жыл өткен соң, 1991 жылғы 29 тамызда Қазақстан полигонды біржола жапты.
Төрт онжылдықтан астам уақыт ішінде онда 456 ядролық жарылыс жасалды. Бұл дерек Венадағы акция туралы Қазақстан СІМ-нің ресми материалында да көрсетілген.
Сөйтіп, кезінде алғашқы ядролық сынақпен есте қалған 29 тамыз кейін ядролық сынақтардан үзілді-кесілді бас тартудың халықаралық символына айналды.
Семей полигоны жабылды, бірақ жаһандық мәселе әлі шешілген жоқ
2026 жыл антиядролық күн тәртібі үшін бірден бірнеше мерейтойды тоғыстырды.
Биыл Семей ядролық сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл толып отыр. Сонымен қатар Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ туралы шартқа қол қойылғанына 20 жыл және Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарттың қол қою үшін ашылғанына 30 жыл толды.
Соңғы датаға ерекше назар аударуға себеп бар. Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт 1996 жылы қол қоюға ашылғанымен, арада үш онжылдық өткенде де толық күшіне енген жоқ.
ЯСЖТШҰ-ның қазіргі дерегіне сәйкес, шартқа 188 мемлекет қол қойып, 179 мемлекет ратификациялаған. Ұйым жариялаған ратификация мәртебесіне қарағанда, құжаттың күшіне енуі үшін арнайы тізімдегі тоғыз мемлекеттің ратификациясы әлі қажет.
Олар — Қытай, Мысыр, Үндістан, Иран, Израиль, КХДР, Пәкістан, Ресей және АҚШ.
Сондықтан Венадағы 829 қадам өткенді еске алумен ғана шектелмейді. Акция ядролық сынақтарға толық тыйым салу жөніндегі жаһандық құқықтық процестің әлі аяқталмағанын да көрсетеді.
Қазақстан 29 тамызды халықаралық күнге айналдырды
29 тамыздың халықаралық маңызы Қазақстанмен тікелей байланысты.
2009 жылғы 2 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні деп жариялады. БҰҰ-ның ресми мәліметінде бұл бастаманы Қазақстанның Семей ядролық полигонының 1991 жылғы 29 тамызда жабылуын еске алу мақсатында көтергені көрсетілген.
Халықаралық күн алғаш рет 2010 жылы аталып өтті.
Содан бері 29 тамыз ядролық сынақтардың адам мен қоршаған ортаға тигізген зардаптарына назар аударатын жаһандық датаға айналды.
БҰҰ мәліметінше, ядролық қаруды сынау басталған 1945 жылдан бері әлемде 2 мыңнан астам ядролық сынақ өткізілген. Олардың зардабы ұлттық шекаралармен шектелмей, адам денсаулығына, экологияға, азық-түлік қауіпсіздығына және экономикалық дамуға әсер етті.
Венадағы акция Нью-Йорк пен Женевада жалғасады
829 қадамдық шеру жеке іс-шара ретінде аяқталмайды.
Венадағы акция Нью-Йорк, Женева және Вена алаңдарында өтетін бірқатар халықаралық іс-шаралардың бастауына айналды. Олардың барлығы 2026 жылғы үш мерейтойлық датаға арналған.
Біріншісі — Семей ядролық сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл.
Екіншісі — Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ туралы шартқа қол қойылғанына 20 жыл.
Үшіншісі — Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарттың қол қою үшін ашылғанына 30 жыл.
Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ туралы шартқа Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан 2006 жылғы 8 қыркүйекте Семейде қол қойды.
Бұл құжат бес мемлекеттің ядролық қаруды өндіру, сатып алу, сынау немесе иеленуден бас тартуын бекітті. БҰҰ Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақты әлемдегі осындай өңірлік тетіктердің бірі ретінде қарастырады.
Тарихи қарама-қайшылық анық көрінеді: 1949 жылы алғашқы кеңестік ядролық сынақ өткен Семей кейін Орталық Азия елдерінің ядролық қарудан бас тартуын бекіткен халықаралық шартқа қол қою орнына айналды.
456 жарылыс бір күннің мағынасын өзгертті
29 тамыз бір кездері Семей полигонындағы алғашқы кеңестік ядролық сынақтың күні болған.
42 жылдан кейін дәл сол күні полигон жабылды.
Ал қазір «08.29» халықаралық деңгейде ядролық сынақтардың зардабын еске салатын белгіге айналып отыр.
Венадағы 829 қадам да осы тарихи қарама-қайшылыққа құрылған: бір жағында — төрт онжылдықтан астам уақыт ішінде жасалған 456 ядролық жарылыс, екінші жағында — ядролық сынақтарсыз болашаққа бағытталған халықаралық күш-жігер.
Бірақ 2026 жылғы мерейтойлардың тағы бір астары бар. Семей полигоны жабылғанына 35 жыл толса да, ядролық сынақтарға жаппай тыйым салатын жаһандық шарт әлі толық күшіне енген жоқ.
Сондықтан «08.29» коды бүгін тек өткенді еске түсірмейді. Ол шешімі әлі тоғыз мемлекеттің саяси шешіміне тәуелді халықаралық мәселені де алға шығарады.
Бұған дейін біз Семей ядролық сынақ полигоны жабылғаннан кейінгі 35 жылда Қазақстан қандай жол таңдағанын және елдің антиядролық саясатты бейбіт атоммен қалай ұштастырып отырғанын жазған едік.
Қазақстан Семей ядролық сынақ полигоны 29 тамыз ядролық сынақтар ЯСЖТШ Мұхтар Тілеуберді БҰҰ
Источник: dknews.kz
